Qisqasi. Debitorlik qarzi - bu mijozlar sizga jo‘natilgan tovar yoki ko‘rsatilgan xizmat uchun qarzdor bo‘lgan pul, shuningdek yetkazib beruvchilarga berilgan bo‘naklar. U har bir mijoz va har bir yuk xati bo‘yicha to‘lov muddati bilan yuritiladi, har hafta muddatlar bo‘yicha joriy va muddati o‘tgan qismlarga ajratiladi, chorakda bir marta esa solishtirish dalolatnomasi (akt sverki) bilan tasdiqlanadi. O‘zbekistonda umumiy da’vo muddati uch yil, vakolatli shaxs imzolagan solishtirish dalolatnomasi esa bu muddatni uzadi: muddat yangidan boshlanadi. Quyida - formulalar, so‘mdagi misol, dalolatnoma tuzilishi, muddati o‘tgan qarz bilan ishlash tartibi va ko‘p uchraydigan xatolar.
Debitorlik qarzi nima: oddiy tilda
Mijozga 40 mln so‘mlik tovarni 14 kunlik kechiktirish bilan jo‘natdingiz. U to‘lamaguncha bu 40 mln - sizning debitorlik qarzingiz: pul ishlab topilgan, lekin mijozda turibdi. «Debitor» - sizga qarzdor bo‘lgan tomon. «Kreditor» - siz qarzdor bo‘lgan tomon, shuning uchun yetkazib beruvchilar, ish haqi va soliqlar bo‘yicha sizning qarzlaringiz kreditorlik qarzi deyiladi.
Debitorlik qarzi to‘rt holatda paydo bo‘ladi:
- Xaridorlar va buyurtmachilar. Tovar jo‘natildi yoki xizmat ko‘rsatildi, to‘lov hali yo‘q. Ulgurji savdo, distributsiya, ishlab chiqarish va B2B xizmatlarda debitorlikning asosiy qismi shu.
- Yetkazib beruvchilarga bo‘naklar. Oldindan to‘ladingiz, tovar hali kelmadi.
- Xodimlardagi hisobdor summalar. Xarid yoki xizmat safari uchun pul berildi, hisobot hali yo‘q.
- Soliqlar bo‘yicha ortiqcha to‘lov. Hisoblangandan ko‘proq to‘langan.
Biznesni boshqarishda «debitorlik» deganda deyarli har doim birinchi holat - mijozlar qarzi tushuniladi. Gap shu haqda.
Muddati bo‘yicha mijoz qarzi uch xil bo‘ladi. Joriy - shartnoma bo‘yicha to‘lov muddati hali kelmagan, bu normal holat. Muddati o‘tgan - muddat o‘tdi, pul yo‘q. Shubhali va umidsiz - mijoz javob bermaydi, faoliyatini to‘xtatgan yoki da’vo muddati o‘tib ketgan. Umidsiz qarzlarni hisobdan chiqarish va shubhali qarzlar bo‘yicha zaxira - buxgalteriya va soliq masalasi, uni buxgalteringiz milliy buxgalteriya standartlari va Soliq kodeksi asosida hal qiladi.
Debitorlik qarzini qanday hisoblash mumkin: formulalar
Mijoz qarzi. Davr oxiridagi qarz = davr boshidagi qarz + davr ichidagi jo‘natmalar - davr ichidagi to‘lovlar - qaytarishlar. Umumiy debitorlik - barcha mijozlar qarzining yig‘indisi.
Debitorlik qarzi aylanuvchanligi davr ichida mijozlar o‘z qarzini necha marta «aylantirganini» ko‘rsatadi. Aylanuvchanlik = davr tushumi / o‘rtacha debitorlik. O‘rtacha debitorlik = (boshidagi qarz + oxiridagi qarz) / 2.
Aylanish davri kunlarda - jo‘natmadan keyin pulni o‘rtacha necha kun kutasiz. Davr = davrdagi kunlar soni / aylanuvchanlik.
Muddati o‘tgan qarz ulushi = muddati o‘tgan debitorlik / butun debitorlik × 100%.
Shartli raqamlar bilan misol. Aytaylik, ulgurji savdo kompaniyasi chorakda (90 kun) 1,8 mlrd so‘mlik tovar jo‘natdi. 1-iyuldagi debitorlik - 520 mln so‘m, 30-sentyabrda - 680 mln. O‘rtacha debitorlik = (520 + 680) / 2 = 600 mln. Aylanuvchanlik = 1 800 / 600 = chorakda 3 marta. Aylanish davri = 90 / 3 = 30 kun.
Shartnomalarda kechiktirish 14 kun, mijozlar esa o‘rtacha 30 kunda to‘laydi. Bir kunlik tushum = 1 800 mln / 90 = 20 mln so‘m. Ortiqcha 16 kun kutish mijozlarda doimiy ravishda taxminan 16 × 20 = 320 mln so‘m pulingiz «qotib qolganini» bildiradi. Bu summani kompaniya kredit olmasdan xaridga yo‘naltirishi mumkin edi.
680 mln qarzdan 170 mln muddati o‘tgan bo‘lsa, ulush = 170 / 680 × 100% = 25%. Raqamning o‘zi kam narsa aytadi, muhimi - o‘zgarishi: uni har oy hisoblang va o‘syaptimi yoki kamayyaptimi, kuzating.
Debitorlik qarzi hisobini qanday yuritish kerak: 7 qoida
- To‘lov muddati - shartnomada va har bir yuk xatida. Jo‘natish sanasi va kechiktirish qarz muddati o‘tgan hisoblanadigan sanani beradi. Bu sanasiz kim kechikayotganini aytib bo‘lmaydi.
- Qarz bitta summa emas, hujjatlar bo‘yicha. To‘lov aniq yuk xatlarini, odatda eng eskilarini yopadi. Faqat «mijoz 85 mln qarz» degan umumiy qoldiq yuritilsa, shundan 30 mln ikki oydan beri to‘lanmay turgani ko‘rinmaydi.
- Har bir mijoz uchun qarz limiti. Har bir mijozga eng ko‘p qarz summasi va eng uzoq kechiktirish belgilanadi. Yangi mijozga - kichik limit yoki oldindan to‘lov, mijoz o‘z vaqtida to‘lagan sari limit oshadi.
- Jo‘natishdan oldin tekshirish. Mijozning muddati o‘tgan qarzi bo‘lsa yoki limit tugagan bo‘lsa, yangi jo‘natmani rahbar tasdiqlaydi. Menejer mijoz qarzini oy oxiridagi hisobotda emas, buyurtma paytida ko‘rishi kerak.
- Har hafta muddatlar bo‘yicha qarzlar reyestri. Mijozlar bo‘yicha jadval: qancha muddati o‘tmagan, qanchasi 1-7, 8-30, 31-90 va 90 kundan ortiq muddati o‘tgan. Kimga qo‘ng‘iroq qilishni shu jadval bo‘yicha taqsimlashadi.
- Har bir mijoz uchun mas’ul shaxs. Odatda bu sotgan menejer. Bonus jo‘natilgan emas, to‘langan savdodan hisoblansa, menejer to‘lovlarni o‘zi kuzatadi.
- Jadval bo‘yicha solishtirish dalolatnomasi. Yirik mijozlar bilan - oyda bir marta, qolganlar bilan - chorakda bir marta va yil oxirida albatta. Faqat nizo boshlanganda emas.
Muddati o‘tgan debitorlik qarzi bilan nima qilish kerak
Qarz qancha uzoq tursa, uni qaytarish imkoni shuncha kamayadi, shuning uchun harakatlar kechikish muddatiga bog‘liq. Asos qilib olib, biznesingizga moslashtirish mumkin bo‘lgan tartib namunasi:
| Kechikish muddati | Nima qilish kerak | Kim |
|---|---|---|
| Muddat hali kelmagan | To‘lov sanasidan 2-3 kun oldin eslatma: summa, yuk xati raqami, rekvizitlar | Menejer yoki avtomatik xabar |
| 1-7 kun | Mijozga qo‘ng‘iroq, to‘lovning aniq sanasi, kelishuvni yozib qo‘yish | Menejer |
| 8-30 kun | Yangi jo‘natmalar faqat kelishuv yoki oldindan to‘lov bilan, takroriy qo‘ng‘iroq, solishtirish dalolatnomasi | Menejer va sotuv rahbari |
| 31-90 kun | Jo‘natishni to‘xtatish, shartnoma shartlari bo‘yicha yozma talabnoma, mijoz imzolagan to‘lash jadvali | Rahbar, buxgalter |
| 90 kundan ortiq | Sud orqali undirish to‘g‘risida qaror, hujjatlarni tayyorlash: shartnoma, yuk xatlari, dalolatnomalar, yozishmalar | Direktor, yurist |
Mijoz imzolagan to‘lash jadvali ham solishtirish dalolatnomasi kabi mijoz qarzni tan olganini qayd etadi. Telefondagi va’da hech narsani qayd etmaydi, shuning uchun har bir kelishuvni xat yoki hujjat bilan mustahkamlagan ma’qul.
Solishtirish dalolatnomasi (akt sverki) nima va u nima uchun kerak
O‘zaro hisob-kitoblarni solishtirish dalolatnomasi - siz va mijoz davr ichidagi jo‘natmalar va to‘lovlar bo‘yicha yozuvlaringizni solishtirib, oxirgi sanada kim kimga qancha qarzdor ekanini tasdiqlaydigan hujjat. U uch sababga ko‘ra kerak:
- Xatolarni topish. Yo‘qolgan yuk xati, boshqa mijozga yozilgan to‘lov, rasmiylashtirilmagan qaytarish solishtirishda hali tuzatish mumkin bo‘lgan paytda yuzaga chiqadi.
- Yilni yopish. Ikkala tomon buxgalterlari yillik hisobot oldidan qoldiqlarni solishtiradi.
- Qarzni undirish huquqini saqlab qolish. Biznes uchun asosiy sabab, u haqda quyida.
Solishtirish dalolatnomasi va O‘zbekistonda da’vo muddati
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga ko‘ra umumiy da’vo muddati uch yil (150-modda). Muayyan ijro muddatiga ega majburiyatlar bo‘yicha u shu muddat tugaganidan keyin, ya’ni mijoz to‘lashi kerak bo‘lgan sanadan o‘ta boshlaydi (154-modda). Da’vo muddatining o‘tishi da’vo qo‘zg‘atilishi bilan, shuningdek qarzdor qarzni tan olganini ko‘rsatuvchi harakatlarni qilishi bilan uziladi, uzilishdan keyin muddat yangidan boshlanadi (157-modda).
Oliy xo‘jalik sudi Plenumining 19.06.2015 yildagi 282-son qarori qarzni tan olishni ko‘rsatuvchi harakatlar qatorida qisman to‘lov va qarzni tan olgan xatlar bilan birga solishtirish dalolatnomasini tuzishni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri sanab o‘tadi. Ikki shart bor: dalolatnomani qarzdorning vakolatli vakili (direktor yoki ishonchnomaga ega shaxs) imzolashi va uni da’vo muddati ichida imzolashi kerak. Agar dalolatnomani vakolati yo‘q omborchi imzolagan bo‘lsa, sud buni qarzni tan olish deb hisoblamaydi.
Amaliy xulosa: mijoz direktori imzolagan muntazam solishtirish dalolatnomasi qarzni undirish huquqingizni uzaytiradi. Uch yil to‘lamagan va hech narsa imzolamagan mijoz esa muddat o‘tishi bilan qarzdan qutulib ketishi mumkin.
Solishtirish dalolatnomasini qanday tuzish kerak: bosqichma-bosqich
- Mijoz, shartnoma va davrni tanlang. Masalan, 45-sonli yetkazib berish shartnomasi bo‘yicha 1-iyuldan 30-sentyabrgacha.
- Dalolatnomani hisobdan shakllantiring. Davr boshidagi qarz, keyin sanalar bo‘yicha barcha hujjatlar: jo‘natmalar (mijoz qarzini oshiradi), to‘lovlar va qaytarishlar (kamaytiradi) va davr oxiridagi qarz.
- Yuborishdan oldin o‘zingiz tekshiring. Davrning barcha yuk xatlari kirdimi, shu mijozning boshqa mijozga yozilgan to‘lovlari yo‘qmi, qaytarishlar rasmiylashtirilganmi.
- Imzolang va yuboring. Direktor yoki ishonchnomali shaxs imzosi, qog‘ozda ikki nusxa yoki elektron imzo bilan elektron hujjat.
- Javob oling. Mijoz dalolatnomani o‘z ma’lumotlari bilan solishtiradi va imzolaydi yoki farqlar bilan o‘z qismini to‘ldiradi.
- Farqlarni hujjatlar bo‘yicha tahlil qiling. Mos kelmagan har bir qatorni toping, xatoni o‘zingizda tuzating yoki mijozdan tuzatishni so‘rang va dalolatnomani qayta imzolang.
- Imzolangan nusxani saqlang shartnoma va yuk xatlari bilan birga. Ish sudga yetsa, uchalasi ham kerak bo‘ladi.
Solishtirish dalolatnomasida odatda nima bo‘ladi: nomi, tomonlar va shartnoma, solishtirish davri, boshlang‘ich saldo, har bir tomon ma’lumotlari bo‘yicha alohida operatsiyalar jadvali (sana, hujjat, debet va kredit bo‘yicha summa), davr aylanmalari, oxirgi saldo, «"A" MChJ ma’lumotlariga ko‘ra 30.09.2026 holatiga "B" MChJning "A" MChJ oldidagi qarzi 85 400 000 so‘mni tashkil etadi» kabi yakuniy jumla, imzolar va ularning izohi.
Solishtirish dalolatnomasida farqlar nega paydo bo‘ladi
- Davr chegarasidagi to‘lov. Mijoz pulni 30-sentyabrda jo‘natdi, hisobingizga 1-oktyabrda tushdi.
- Yuk xati faqat bir tomonda bor. Tovar jo‘natildi, mijoz esa hujjatni qabul qilmadi yoki keyingi oyda qabul qildi.
- Qaytarish rasmiylashtirilmagan. Mijoz brakni qaytardi, qaytarish hujjati esa qilinmadi.
- To‘lov boshqa shartnomaga yozilgan. Bir nechta shartnoma uchun bitta to‘lov yoki mijozning boshqa firmasidan to‘lov.
- Ikki xil haqiqat. Buxgalter hisob-kitoblarni 1Cda, menejer esa o‘z jadvalida yuritadi va mijozda «ikkita qarz» chiqadi.
Mijozlar qarzini qayerda yuritish kerak: o‘z dasturingiz, 1C yoki Excel
O‘z dasturingiz yoki ERP - bittadan ortiq menejer yoki savdo agenti bo‘lsa, eng yaxshi variant: qarzlar buyurtma qabul qilinadigan joyda ko‘rinadi. Menejer yoki savdo agenti mijozning qarzi va limitini to‘g‘ridan-to‘g‘ri buyurtmada ko‘radi, muddati o‘tgan qarzi bor mijozga jo‘natma rahbar tasdiqlamaguncha bloklanadi, mijoz Telegramda eslatma oladi, direktor esa muddatlar bo‘yicha qarzlar reyestrini bitta ekranda ko‘radi. Mijoz o‘z qarzi va hujjatlarini shaxsiy kabinetda o‘zi ko‘rishi mumkin. Buxgalteriya va sotuv bir xil raqamlarni ko‘rishi uchun dastur 1C bilan bog‘lanadi. Ulgurji savdoda bu qanday ishlashini ulgurji savdoni avtomatlashtirish haqidagi maqolada, tayyor tizimlarni taqqoslashni esa ERP tizimlari sharhida ko‘rib chiqqanmiz. Didox orqali elektron hujjatlar va hisob-fakturalar - Didox va EHA haqidagi maqolada.
Excel mijozlar bir necha o‘nta bo‘lguncha va hisobni bitta odam yuritguncha ishlaydi. Keyin yo‘qolgan qatorlar, to‘lovlarni qo‘lda kiritish va buxgalter bilan menejerlarda faylning turli versiyalari boshlanadi. Yuk xatlari bo‘yicha muddatlar va muddati o‘tgan qarzlar reyestrini Excelda qo‘lda yig‘ishga to‘g‘ri keladi.
1C - buxgalteriya uchun standart: hisob-kitoblar shartnomalar bo‘yicha yuritiladi, solishtirish dalolatnomasini buxgalter hisobdan shakllantiradi. Qiyinchilik boshqa joyda: sotuv menejerlari va savdo agentlari ko‘pincha 1Cda ishlamaydi, qarz limitlari, jo‘natishni to‘xtatish va mijozlarga eslatmalarni alohida sozlash kerak. Cloudplus 1C sotadi va sozlaydi.
Debitorlik qarzi bilan ishlashdagi tipik xatolar
- Qarzga qaramay jo‘natish. Eng qimmat xato: muddati o‘tgan qarzi bor mijoz yangi partiya oladi va qarz o‘sadi.
- Qarzni bitta summa bilan yuritish. Muddatlar ham, qaysi yuk xatlari to‘lanmagani ham ko‘rinmaydi.
- Bonusni jo‘natish uchun to‘lash. Menejerga pul olishdan ko‘ra ko‘proq jo‘natish foydali bo‘ladi.
- Dalolatnomani faqat nizo paytida tuzish. Bu paytgacha yarim yil o‘tishi mumkin va farqlarning yarmini endi tiklab bo‘lmaydi.
- Vakolatsiz shaxs imzosini qabul qilish. Vakolati yo‘q xodim imzolagan dalolatnoma da’vo muddatini uzmaydi.
- Qarzni uch yildan keyin eslash. Bu vaqt ichida na to‘lov, na imzolangan dalolatnoma bo‘lmasa, qarzni sud orqali undirish qiyin bo‘ladi.
- Foydani qarzlarni hisobga olmasdan hisoblash. Jo‘natma foyda ko‘rsatadi, hisobda esa pul yo‘q. Bu nega sodir bo‘lishi boshqaruv hisobi haqidagi maqolada tahlil qilingan.
Ko‘p beriladigan savollar
Debitorlik qarzi nima: oddiy tilda?
Bu sizga qarzdor bo‘lgan pul: mijozlar jo‘natilgan tovar yoki ko‘rsatilgan xizmat uchun, yetkazib beruvchilar olingan bo‘naklar uchun, xodimlar hisobdor summalar uchun. Biznesni boshqarishda ko‘pincha mijozlar qarzi shunday ataladi.
Debitorlik qarzi kreditorlik qarzidan nimasi bilan farq qiladi?
Debitorlik qarzi - sizga bo‘lgan qarzlar, kreditorlik qarzi - sizning qarzlaringiz: yetkazib beruvchilarga, ish haqi va soliqlar bo‘yicha. Debitorlik - kelishi kerak bo‘lgan pul, kreditorlik - berilishi kerak bo‘lgan pul.
Solishtirish dalolatnomasini qanchalik tez-tez tuzish kerak?
Yirik mijozlar bilan oyda bir marta, qolganlar bilan chorakda bir marta va yillik hisobot oldidan yil oxirida albatta solishtirish qulay. Birinchi jiddiy kechikishda navbatdan tashqari dalolatnoma tuziladi.
Solishtirish dalolatnomasini kim imzolashi kerak?
Kompaniya tomonidan - direktor yoki ishonchnomaga ega xodim. Dalolatnomani vakolati yo‘q odam imzolagan bo‘lsa, sud uni qarzni tan olish deb hisoblamaydi.
Solishtirish dalolatnomasi O‘zbekistonda da’vo muddatini uzadimi?
Ha. Fuqarolik kodeksining 157-moddasiga ko‘ra da’vo muddati qarzdor qarzni tan olganini ko‘rsatuvchi harakatlar bilan uziladi, Oliy xo‘jalik sudi Plenumining 19.06.2015 yildagi 282-son qarori esa bunday harakatlar qatorida solishtirish dalolatnomasini tuzishni sanab o‘tadi. Dalolatnomani qarzdorning vakolatli vakili da’vo muddati ichida imzolashi kerak.
Mijozdan qarzni necha yil davomida undirish mumkin?
O‘zbekistonda umumiy da’vo muddati uch yil (Fuqarolik kodeksining 150-moddasi). To‘lov muddati bo‘lgan shartnoma bo‘yicha u mijoz to‘lashi kerak bo‘lgan sanadan hisoblanadi va qisman to‘lov yoki imzolangan solishtirish dalolatnomasidan keyin yangidan boshlanadi.
Mijozlar qarzini qaysi dasturda yuritish kerak?
Mijoz qarzi va limiti buyurtma paytida ko‘rinadigan, muddati o‘tgan qarzli jo‘natma bloklanadigan va mijozga to‘lov eslatmasi boradigan o‘z dasturingizda. Buxgalteriya esa 1Cda qoladi: dastur u bilan bog‘langan. Cloudplus bunday dasturlarni buyurtma asosida 10 mln so‘mdan yaratadi, dastlabki kod sizga o‘tadi.